سرماخوردگی چیست و آیا در خانه قابل درمان است؟
سرماخوردگی یکی از شایع‌ترین عفونت‌های دستگاه تنفسی فوقانی است که معمولاً توسط ویروس‌ها ایجاد می‌شود. آبریزش یا گرفتگی بینی، عطسه، گلودرد، سرفه، احساس خستگی و گاهی تب خفیف از علائم رایج آن هستند.
در بیشتر افراد، سرماخوردگی به درمان اختصاصی نیاز ندارد و بدن در طول زمان با عفونت مقابله می‌کند. به همین دلیل، وقتی از درمان خانگی سرماخوردگی صحبت می‌کنیم، منظور معمولاً روش‌هایی برای کاهش علائم، تأمین آب و انرژی مورد نیاز بدن و استراحت کافی است، نه روشی که ویروس سرماخوردگی را از بین ببرد. (CDC)
این تفاوت مهم است: یک نوشیدنی گرم ممکن است گلودرد را موقتاً آرام‌تر کند، اما به این معنا نیست که خود بیماری را درمان می‌کند.
بهترین روش‌های خانگی برای کمک به بهبود سرماخوردگی
۱. استراحت و خواب کافی
وقتی بدن با یک عفونت تنفسی درگیر است، استراحت می‌تواند به شما کمک کند انرژی خود را حفظ کنید و دوره بیماری را راحت‌تر پشت سر بگذارید.
لازم نیست تمام روز در رختخواب باشید، اما بهتر است در دوران بیماری فشار فیزیکی و فعالیت‌های سنگین را کاهش دهید و خواب کافی داشته باشید. اگر احساس خستگی دارید، آن را نادیده نگیرید.
۲. مایعات کافی بنوشید
آب، سوپ، دمنوش و سایر نوشیدنی‌های مناسب می‌توانند به تأمین مایعات بدن کمک کنند. در صورت تب یا تعریق، توجه به دریافت مایعات اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
نوشیدن مایعات همچنین می‌تواند به مرطوب ماندن دهان و گلو کمک کند و در بعضی افراد احساس خشکی یا ناراحتی گلو را کاهش دهد.
البته نیازی نیست برای «شست‌وشوی ویروس از بدن» مقدار غیرعادی آب بنوشید؛ نوشیدن به اندازه نیاز بدن کافی است.
۳. نوشیدنی‌های گرم برای آرام کردن گلو
نوشیدنی گرم برای بسیاری از افراد هنگام سرماخوردگی خوشایند است و می‌تواند به طور موقت احساس خشکی یا تحریک گلو را کاهش دهد.
آب گرم، چای بدون کافئین، سوپ و بعضی دمنوش‌ها می‌توانند گزینه‌های مناسبی باشند. اگر به یک ماده گیاهی یا دمنوش خاص حساسیت دارید یا داروی خاصی مصرف می‌کنید، بهتر است در مصرف فرآورده‌های گیاهی احتیاط کنید.
۴. استفاده از رطوبت مناسب هوا
هوای خشک می‌تواند برای بعضی افراد احساس خشکی و تحریک بینی و گلو را بیشتر کند. استفاده از یک دستگاه بخور تمیز یا مرطوب‌کننده هوا می‌تواند در چنین شرایطی مفید باشد. CDC نیز استفاده از دستگاه بخور تمیز یا بخار سرد را یکی از اقدامات تسکین‌دهنده علائم معرفی می‌کند. (CDC)
تمیز نگه داشتن دستگاه اهمیت زیادی دارد؛ زیرا دستگاه کثیف می‌تواند خودش منبع آلودگی شود.
۵. بخار و دوش آب گرم
قرار گرفتن در محیط بخارآلود، مانند حمام با دوش آب گرم، ممکن است به طور موقت احساس گرفتگی بینی را کمتر کند.
با این حال، استفاده از ظرف آب بسیار داغ برای بخور، به‌خصوص برای کودکان، خطر سوختگی دارد. بنابراین روش‌های ایمن‌تر مانند دوش گرم یا دستگاه بخور مناسب، انتخاب بهتری هستند.
۶. شست‌وشوی بینی با محلول سالین
اسپری یا قطره سالین می‌تواند به مرطوب کردن مجاری بینی و کمک به پاک شدن ترشحات کمک کند. شست‌وشوی بینی با محلول نمکی نیز ممکن است در کاهش برخی علائم تنفسی فوقانی مؤثر باشد. (NCCIH)
اگر از وسیله‌ای مانند نتی‌پات یا ابزار شست‌وشوی بینی استفاده می‌کنید، آب لوله‌کشی معمولی را مستقیماً داخل بینی استفاده نکنید. آب باید استریل یا مقطر باشد، یا طبق دستورالعمل معتبر به شکل مناسب تصفیه شده باشد؛ استفاده نادرست از آب می‌تواند خطر عفونت‌های جدی ایجاد کند. (NCCIH)
۷. کمک به کاهش سرفه و گلودرد
قرص‌های مکیدنی یا آب‌نبات‌های مخصوص گلو ممکن است برای بعضی افراد به کاهش موقت تحریک گلو کمک کنند. برای کودکان خردسال باید از نظر خطر خفگی احتیاط کرد. (CDC)
عسل نیز یکی از گزینه‌های شناخته‌شده برای آرام کردن سرفه است. برخی مطالعات، به‌خصوص در کودکان بالای یک سال، کاهش سرفه شبانه با مصرف عسل را نشان داده‌اند. با این حال، عسل درمان‌کننده خود سرماخوردگی نیست. (NCCIH)
به نوزادان زیر یک سال هرگز عسل ندهید؛ زیرا خطر بوتولیسم وجود دارد. (CDC)
هنگام سرماخوردگی چه بخوریم؟
پرسش «برای سرماخوردگی چه بخوریم؟» پاسخ واحدی ندارد. مهم‌تر از یک ماده غذایی خاص، این است که بدن بتواند مایعات، انرژی و مواد مغذی مورد نیاز خود را دریافت کند.
آب و مایعات
آب ساده یکی از بهترین انتخاب‌ها برای تأمین مایعات است. سوپ، نوشیدنی‌های گرم و سایر مایعات مناسب نیز می‌توانند در کنار آب استفاده شوند.
سوپ و غذاهای سبک
سوپ می‌تواند گزینه مناسبی برای زمانی باشد که اشتها کم شده است. سوپ‌های حاوی سبزیجات، حبوبات، مرغ یا سایر منابع پروتئین می‌توانند هم مایعات و هم بخشی از مواد مغذی مورد نیاز بدن را فراهم کنند.
لازم نیست سوپ حتماً حاوی یک ترکیب «ضدسرماخوردگی» خاص باشد.
میوه‌ها و سبزیجات
میوه‌ها و سبزیجات منابع خوبی از ویتامین‌ها، مواد معدنی، فیبر و ترکیبات گیاهی هستند. پرتقال، کیوی، توت‌ها، فلفل دلمه‌ای و بسیاری از سبزیجات می‌توانند در یک رژیم غذایی متعادل جای داشته باشند.
با این حال، نباید تصور کرد که مصرف مقدار زیادی میوه یا ویتامین C می‌تواند سرماخوردگی را به سرعت از بین ببرد.
منابع پروتئین
تخم‌مرغ، مرغ، ماهی، لبنیات، حبوبات و سایر منابع پروتئین می‌توانند به تأمین مواد مغذی مورد نیاز بدن کمک کنند؛ به‌خصوص زمانی که بیماری باعث کاهش اشتها شده است.
هنگام سرماخوردگی چه چیزهایی را کمتر مصرف کنیم؟
همه افراد واکنش یکسانی به غذاها ندارند، بنابراین بعضی توصیه‌ها به شرایط فرد بستگی دارد.
الکل
در دوران بیماری، الکل انتخاب مناسبی نیست. علاوه بر اینکه می‌تواند به وضعیت آب بدن و کیفیت خواب آسیب بزند، ممکن است با برخی داروها نیز تداخل داشته باشد.
نوشیدنی‌های بسیار شیرین
مصرف مقدار زیاد نوشیدنی‌های شیرین مزیت خاصی برای درمان سرماخوردگی ندارد. بهتر است بخش اصلی مایعات مورد نیاز از آب و نوشیدنی‌های مناسب تأمین شود.
غذاهای سنگین و چرب
این غذاها لزوماً سرماخوردگی را بدتر نمی‌کنند، اما اگر هنگام بیماری تهوع، ناراحتی معده یا کاهش اشتها دارید، غذاهای بسیار سنگین ممکن است احساس ناخوشایندی ایجاد کنند. در این شرایط، وعده‌های سبک‌تر معمولاً راحت‌تر تحمل می‌شوند.
مصرف بی‌رویه مکمل‌ها
بیشتر همیشه بهتر نیست. مصرف دوزهای بالای ویتامین‌ها یا مکمل‌های معدنی بدون دلیل می‌تواند عوارض داشته باشد.
برای مثال، ویتامین C در بیشتر افراد از ابتلا به سرماخوردگی جلوگیری نمی‌کند و تأثیر آن بر مدت و شدت علائم نیز در بهترین حالت محدود است. دوزهای بالای آن می‌تواند باعث مشکلات گوارشی شود. (NCCIH)
درمان‌های خانگی و باورهای رایج؛ واقعاً چه چیزی مؤثر است؟
عسل
عسل یکی از معدود روش‌های خانگی است که برای کاهش سرفه، به‌خصوص سرفه شبانه، شواهدی دارد. بیشتر شواهد موجود مربوط به کودکان بالای یک سال است.
اما عسل ویروس سرماخوردگی را درمان نمی‌کند و نباید جایگزین مراقبت پزشکی در موارد جدی شود. (NCCIH)
زنجبیل و دمنوش‌ها
دمنوش زنجبیل یا سایر نوشیدنی‌های گیاهی ممکن است به دلیل گرم بودن و تأمین مایعات برای فرد خوشایند باشند. اما نباید بدون شواهد کافی به آن‌ها خاصیت درمان قطعی سرماخوردگی نسبت داد.
در مورد مکمل‌ها و فرآورده‌های گیاهی نیز باید به احتمال تداخل با داروها و تفاوت کیفیت محصولات توجه کرد.
ویتامین C
ویتامین C برای عملکرد طبیعی بدن ضروری است، اما مصرف آن به شکل مکمل، راهی قطعی برای پیشگیری یا درمان سرماخوردگی نیست.
بررسی‌های علمی نشان داده‌اند که مصرف منظم ویتامین C ممکن است در بعضی افراد مدت یا شدت سرماخوردگی را اندکی کاهش دهد، اما مصرف آن پس از شروع علائم تأثیر قابل‌توجهی در طول یا شدت بیماری نشان نداده است. (NCCIH)
زینک یا روی
شواهد نشان می‌دهد بعضی فرآورده‌های خوراکی زینک، اگر خیلی زود پس از شروع علائم استفاده شوند، ممکن است مدت سرماخوردگی را کاهش دهند؛ با این حال، عوارضی مانند تهوع و ناراحتی گوارشی ممکن است رخ دهد و زینک می‌تواند با برخی داروها تداخل داشته باشد. (NCCIH)
زینک داخل بینی توصیه نمی‌شود؛ زیرا با خطر از دست دادن حس بویایی، حتی به شکل طولانی‌مدت یا دائمی، ارتباط داشته است. (NCCIH)
اکیناسه و سایر مکمل‌های گیاهی
برای گیاهانی مانند اکیناسه، سیر، سنجد تلخ و برخی فرآورده‌های گیاهی، نتایج مطالعات یکسان نیست یا شواهد کافی برای توصیه قطعی وجود ندارد. بنابراین بهتر است هیچ‌کدام را به عنوان «درمان طبیعی سرماخوردگی» معرفی نکنیم. (NCCIH)
آیا داروهای بدون نسخه برای سرماخوردگی مفیدند؟
برخی داروهای بدون نسخه می‌توانند به کاهش موقت علائم مانند درد، تب، گرفتگی بینی یا سرفه کمک کنند؛ اما این داروها معمولاً خود سرماخوردگی را درمان نمی‌کنند. (CDC)
انتخاب دارو باید با توجه به سن، بیماری‌های زمینه‌ای، داروهای دیگری که فرد مصرف می‌کند و نوع علائم انجام شود. بنابراین بهتر است پیش از مصرف داروهای بدون نسخه، به‌خصوص در کودکان، سالمندان، بارداری یا هنگام مصرف داروهای دیگر، با پزشک یا داروساز مشورت شود.
همچنین نباید چند فرآورده سرماخوردگی را بدون بررسی ترکیبات آن‌ها هم‌زمان مصرف کرد؛ زیرا ممکن است ماده مؤثره مشترکی داشته باشند و مقدار مصرف ناخواسته افزایش پیدا کند.
چه زمانی برای سرماخوردگی باید به پزشک مراجعه کنیم؟
سرماخوردگی معمولاً بیماری خفیفی است، اما هر علامت تنفسی را نباید صرفاً «سرماخوردگی» فرض کرد.
در صورت وجود موارد زیر بهتر است ارزیابی پزشکی انجام شود:
دشواری تنفس یا تنفس سریع
نشانه‌های کم‌آبی بدن
تب که بیش از چهار روز ادامه پیدا کند
علائمی که بیش از ۱۰ روز بدون بهبود باقی بمانند
بهتر شدن علائم و سپس برگشتن یا شدیدتر شدن آن‌ها
تشدید بیماری‌های زمینه‌ای
هر علامت شدید، غیرمعمول یا نگران‌کننده
افرادی که در معرض خطر بالاتر عوارض آنفلوآنزا یا کووید-۱۹ هستند نیز بهتر است در صورت بروز علائم تنفسی زودتر با پزشک تماس بگیرند؛ زیرا درمان‌های ضدویروسی برای این بیماری‌ها در صورت مناسب بودن، هرچه زودتر شروع شوند مؤثرتر هستند. (CDC)
اشتباهات رایج در درمان خانگی سرماخوردگی
مصرف خودسرانه آنتی‌بیوتیک
آنتی‌بیوتیک‌ها روی ویروس‌هایی که معمولاً باعث سرماخوردگی می‌شوند اثر ندارند. مصرف بی‌دلیل آن‌ها نه‌تنها کمکی به بهبود سرماخوردگی نمی‌کند، بلکه می‌تواند عوارض جانبی و مشکل مقاومت میکروبی ایجاد کند. (CDC)
مصرف بیش از حد داروهای سرماخوردگی
بیشتر کردن مقدار دارو لزوماً به معنی سریع‌تر شدن بهبود نیست و می‌تواند خطر عوارض را افزایش دهد. دستور روی بسته‌بندی یا توصیه پزشک و داروساز را رعایت کنید.
مصرف افراطی ویتامین‌ها و مکمل‌ها
مکمل‌ها جایگزین تغذیه متعادل نیستند و دوزهای بالا می‌توانند عوارض داشته باشند. برای نمونه، مصرف زیاد ویتامین C می‌تواند باعث تهوع، اسهال و ناراحتی شکمی شود و مصرف طولانی‌مدت زینک با دوز بالا می‌تواند مشکلاتی ایجاد کند. (NCCIH)
نادیده گرفتن علائم هشدار
اگر فرد دچار تنگی نفس، کم‌آبی، تب طولانی یا بدتر شدن وضعیت می‌شود، ادامه دادن درمان خانگی بدون ارزیابی پزشکی تصمیم مناسبی نیست. (CDC)
استراحت ناکافی
ادامه دادن فعالیت‌های سنگین در حالی که بدن خسته و بیمار است، ممکن است روند گذراندن دوره بیماری را دشوارتر کند. استراحت کافی یکی از ساده‌ترین اقداماتی است که می‌توان در خانه انجام داد.
جمع‌بندی؛ برای سرماخوردگی در خانه چه کار کنیم؟
اگر سرماخورده‌اید و علائم خفیف هستند، معمولاً لازم نیست به دنبال یک «درمان معجزه‌آسا» باشید. تمرکز اصلی را روی مراقبت‌های ساده و منطقی بگذارید:
به اندازه کافی استراحت کنید.
مایعات کافی بنوشید.
برای گلودرد از نوشیدنی‌های گرم و در افراد مناسب از عسل استفاده کنید.
برای گرفتگی بینی از اسپری یا محلول سالین کمک بگیرید.
رطوبت مناسب محیط می‌تواند به کاهش بعضی ناراحتی‌های تنفسی کمک کند.
غذاهای متنوع، سبک و مغذی مصرف کنید.
از مصرف خودسرانه آنتی‌بیوتیک و دوزهای بالای مکمل‌ها خودداری کنید.
در صورت وجود علائم شدید یا طولانی‌شدن بیماری، به پزشک مراجعه کنید.
در نهایت، درمان خانگی سرماخوردگی بیشتر به معنای مدیریت علائم و حمایت از بدن در دوران بیماری است، نه از بین بردن مستقیم ویروس. بیشتر سرماخوردگی‌ها با گذشت زمان بهتر می‌شوند و مراقبت صحیح می‌تواند این دوره را قابل‌تحمل‌تر کند. (CDC)
پرسش‌های متداول درباره درمان خانگی سرماخوردگی
برای سرماخوردگی چه بخوریم؟
آب و سایر مایعات مناسب، سوپ، غذاهای سبک، میوه‌ها، سبزیجات و منابع پروتئین می‌توانند به تأمین مایعات و مواد مغذی مورد نیاز بدن کمک کنند. هیچ ماده غذایی به‌تنهایی سرماخوردگی را درمان نمی‌کند.
آیا عسل برای سرماخوردگی مفید است؟
عسل می‌تواند به کاهش سرفه، به‌خصوص سرفه شبانه، کمک کند؛ اما بیماری را درمان نمی‌کند. به کودکان زیر یک سال نباید عسل داده شود. (CDC)
آیا ویتامین C سرماخوردگی را درمان می‌کند؟
خیر. ویتامین C درمان قطعی سرماخوردگی نیست. مصرف منظم آن ممکن است در برخی افراد تأثیر محدودی بر مدت یا شدت سرماخوردگی داشته باشد، اما مصرف آن پس از شروع علائم معمولاً اثر چشمگیری ندارد. (NCCIH)
آیا برای سرماخوردگی باید آنتی‌بیوتیک مصرف کرد؟
خیر، در سرماخوردگی معمولی آنتی‌بیوتیک مؤثر نیست، زیرا علت آن معمولاً ویروسی است. آنتی‌بیوتیک فقط زمانی باید مصرف شود که پزشک عفونت باکتریایی را تشخیص دهد. (CDC)
آیا شست‌وشوی بینی به درمان سرماخوردگی کمک می‌کند؟
محلول سالین می‌تواند به مرطوب شدن بینی و کاهش برخی علائم کمک کند. اگر از ابزار شست‌وشوی بینی استفاده می‌کنید، استفاده از آب استریل، مقطر یا آب تصفیه‌شده مناسب بسیار مهم است. (NCCIH)
سرماخوردگی معمولاً چقدر طول می‌کشد؟
بیشتر موارد با گذشت زمان بهتر می‌شوند. اگر علائم بیش از ۱۰ روز بدون بهبود ادامه پیدا کنند، بعد از بهتر شدن دوباره برگردند یا تشدید شوند، بهتر است فرد توسط پزشک ارزیابی شود. (CDC)
آیا زنجبیل و دمنوش‌ها سرماخوردگی را درمان می‌کنند؟
نوشیدنی‌های گرم می‌توانند برای تأمین مایعات و آرام کردن موقت گلو مفید باشند، اما برای بسیاری از دمنوش‌ها و فرآورده‌های گیاهی شواهد کافی برای اینکه آن‌ها را درمان سرماخوردگی بدانیم وجود ندارد.
منابع علمی
